Bir şirketin satın alınmasında müzakere edilen rakam, çoğu zaman mali tablolardan değil; hukuki durum tespiti (due diligence) raporundan çıkar. Çünkü bilanço geçmişi anlatır, hukuki inceleme ise geleceğe taşınacak yükümlülükleri ortaya koyar.
İnceleme neyi arar?
Hukuki due diligence, hedef şirketin devir sonrasında alıcıya geçecek riskleri sistematik biçimde tespit eder. Başlıca inceleme alanları şunlardır:
- Kurumsal yapı: Pay defteri, esas sözleşme, genel kurul ve yönetim kurulu kararları, pay devirlerinin usulüne uygunluğu, imza yetkileri.
- Sözleşmeler: Tedarik, distribütörlük, kredi ve kira sözleşmeleri. Özellikle kontrol değişikliği (change of control) maddeleri kritiktir; devir işlemi karşı tarafa fesih hakkı veriyor olabilir.
- İş hukuku: Bordro düzeni, kıdem tazminatı karşılıkları, alt işveren ilişkileri, devam eden ve potansiyel işçilik davaları. Devralmalarda en sık gözden kaçan ve en yüksek tutarlı kalem genellikle burasıdır.
- Varlıklar: Taşınmaz tapu kayıtları ve takyidatlar, fikri mülkiyet hakları, marka tescilleri, lisanslar ve izinler.
- Uyuşmazlıklar: Derdest davalar, icra takipleri, idari yaptırım kararları ve bunlarla ilgili karşılık ayrılıp ayrılmadığı.
- Uyum: KVKK, rekabet hukuku, çevre ve sektörel mevzuata uyum durumu.
Fiyat, tespit edilen risklerin kime yükleneceği pazarlığıdır. Tespit edilmemiş risk, otomatik olarak alıcının üzerinde kalır.
Bulgular fiyata nasıl yansır?
Tespit edilen her risk için üç seçenek vardır ve müzakerenin özü bu üç seçenek arasındaki tercihtir:
- Fiyattan indirim: Riskin parasal karşılığı hesaplanır ve satış bedelinden düşülür. En kesin ama satıcı açısından en zor kabul edilen yoldur.
- Kapanış öncesi şart: Riskin işlem tamamlanmadan giderilmesi şart koşulur; örneğin bir davanın sulhle sonuçlandırılması veya eksik iznin alınması.
- Beyan, tekeffül ve tazmin: Satıcı belirli konularda beyan ve taahhütte bulunur; bunların gerçeğe aykırı çıkması hâlinde tazminat yükümlülüğü doğar. Bu mekanizmanın işlevsel olması için genellikle satış bedelinin bir kısmının emanet hesabında tutulması gerekir.
Pay devri mi, varlık devri mi?
Pay devrinde şirketin tüzel kişiliği aynı kalır; tüm hak ve yükümlülükler, bilinen ve bilinmeyen borçlar dahil olmak üzere devam eder. Varlık devrinde ise yalnızca seçilen varlıklar ve belirlenen yükümlülükler devralınır. Bu, ilk bakışta varlık devrini daha güvenli gösterir.
Ancak varlık devrinin de kendi riskleri vardır: sözleşmelerin devri karşı tarafın onayına bağlı olabilir, izin ve lisanslar devredilemeyebilir, işçilerin devri kendi hukuki rejimine tabidir ve işletmenin devri hâlinde devralan, devirden önce doğmuş borçlardan belirli bir süre birlikte sorumlu olabilir. Doğru yapının seçimi, vergisel sonuçlarla birlikte değerlendirilmelidir.
Süreç nasıl yürütülmeli?
İyi yürütülen bir işlem üç belgeyle çerçevelenir: gizlilik sözleşmesi, niyet mektubu veya ön protokol ve nihai pay/varlık devir sözleşmesi. Niyet mektubunda münhasırlık süresi, inceleme takvimi ve fiyat mekanizmasının belirlenmesi; sonraki aşamalarda yaşanacak sürtünmenin büyük bölümünü önler.
Büromuz, hukuki durum tespiti çalışmalarını mali müşavir ve sektör danışmanlarıyla eşgüdüm içinde yürütmekte; bulguları önem derecesine göre sınıflandırılmış bir risk matrisi ve somut çözüm önerileriyle birlikte sunmaktadır.
